İş Davalarında Zorunlu Arabuluculuk: Süreç ve Süreler
Kıdem, ihbar, fazla mesai, yıllık izin gibi işçi-işveren alacaklarında ve işe iade taleplerinde dava açmadan önce arabuluculuk zorunludur; 7036 sayılı Kanun'un 3. maddesi bunu dava şartı sayar. Hangi uyuşmazlıklar kapsamda, görüşmeler kaç haftada biter, anlaşamama tutanağı ne işe yarar; baştan sona anlattık.
İş davasından önce arabuluculuk neden zorunlu?
İşçi ile işveren arasındaki alacak ve tazminat uyuşmazlıklarında doğrudan dava açılamaz. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 3. maddesi, kanuna ya da bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ile işe iade talepleri için arabulucuya başvurmayı bir dava şartı olarak öngörür. Yani arabuluculuk tüketilmeden mahkemeye gidilirse, dava esasa hiç girilmeden usulden reddedilir. Bu yazıda hangi taleplerin kapsamda olduğunu, sürecin kaç haftada işlediğini ve sonunda elinize geçen tutanağın ne anlama geldiğini sırasıyla göreceksiniz.
Kural 1 Ocak 2018'den bu yana yürürlükte. Amaç, mahkemelerin yükünü hafifletmek kadar tarafların kendi çözümlerini daha hızlı üretebilmesi.
Hangi uyuşmazlıklar zorunlu arabuluculuk kapsamında?
Kapsam, alacağın kaynağına ve talebin türüne göre belirlenir. Pratikte en sık karşılaşılan başlıklar şunlar:
- Kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı
- Fazla mesai, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri
- Yıllık izin ücreti alacağı
- Ödenmemiş veya eksik ödenmiş ücret, prim, ikramiye
- Kötüniyet tazminatı ve eşit davranmama tazminatı
- İşe iade talebi (fesih bildiriminden itibaren işleyen kısa süreyle birlikte)
Bunların hepsinde önce arabulucu masasına oturmak zorunlu. Buna karşılık her iş uyuşmazlığı kapsama girmez.
Arabuluculuk şartı aranmayan haller
İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlara bağlı tespit, itiraz ve rücu davaları, 3. maddenin açık istisnasıdır; bu davalar için arabulucuya başvurmadan doğrudan dava açılabilir. İş kazasından doğan taleplerin nasıl ilerlediğini iş kazası tazminat davası başlıklı yazıda ayrıca okuyabilirsiniz. Hizmet tespiti davaları gibi SGK'nın taraf olduğu kamusal nitelikli uyuşmazlıklar da arabuluculuğa elverişli kabul edilmez.
Bir ayrım daha önemli: arabuluculuk, tarafların serbestçe tasarruf edebileceği alacaklar için işler. Tazmini bir hak değil de kamu düzenini ilgilendiren bir tespit söz konusuysa masa kurulsa bile uyuşmazlık o yönüyle çözülemez.
Başvuru nereye, nasıl yapılır?
Arabulucuya başvuru, karşı tarafın yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer adliyesindeki arabuluculuk bürosuna yapılır; bu büronun bulunmadığı yerlerde görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğü büro işlevini görür. Başvuru üzerine büro, listeden bir arabulucu görevlendirir. Taraflar listedeki bir arabulucu üzerinde anlaşmışlarsa o kişi de görevlendirilebilir.
Başvuru sahibinin alacağını TL olarak göstermesi, karşı tarafın kimlik ve adres bilgilerini doğru vermesi süreci hızlandırır. Yanlış adres, görüşmenin hiç başlamadan tıkanmasına yol açan en sık nedenlerden biridir.
Süreler: arabulucu işi kaç haftada bitirmeli?
7036 sayılı Kanun, arabulucuya somut bir takvim yükler. Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren başvuruyu üç hafta içinde sonuçlandırır. Bu süre, zorunlu hallerde arabulucu tarafından en fazla bir hafta daha uzatılabilir. Yani üst sınır pratikte dört haftadır.
| Aşama | Ne yapılır | Süre |
|---|---|---|
| Büroya başvuru | Adliyedeki arabuluculuk bürosuna başvuru, arabulucu görevlendirilmesi | Başvuruyla başlar |
| Görüşmeler | Tarafların davet edilmesi, oturumların yapılması | Görevlendirmeden itibaren 3 hafta |
| Ek süre | Zorunlu hallerde arabulucunun uzatımı | En fazla 1 hafta daha |
| Son tutanak | Anlaşma veya anlaşamama tutanağının düzenlenmesi | Sürecin bitiminde |
İşe iade taleplerinde ayrıca, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren işleyen ve kaçırıldığında dava hakkını düşüren kısa bir başvuru süresi vardır; o sürenin ayrıntıları ile dava açma süresini işe iade davası şartlar ve süreler yazısında ayrıca inceledik. Burada vurgulanması gereken nokta şu: alacak davalarında (kıdem, fazla mesai gibi) arabuluculuğa başvuru için hak düşürücü bir süre yoktur, zamanaşımı süresi içinde başvurulabilir; işe iadede ise süre çok kısadır ve atlanırsa telafisi olmaz.
Görüşme nasıl geçer, taraf gitmezse ne olur?
Arabulucu tarafsızdır; kimseye akıl vermez, kimin haklı olduğuna karar vermez. Görevi, tarafların kendi çözümlerini bulmasına yardımcı olmaktan ibarettir. Toplantılar yüz yüze yapılabileceği gibi telekonferans yöntemiyle de yürütülebilir.
Taraflar kendileri katılabilir; avukatla temsil edilebilir ya da yazılı belgeyle yetkilendirdikleri bir kişiyle de katılabilirler. Geçerli bir mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmayan taraf, arabuluculuk sonunda anlaşmaya varılsın varılmasın, davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderinin tamamından sorumlu tutulur; ayrıca lehine vekalet ücretine hükmedilmez. Bu yaptırım, masaya oturmamayı caydırmak için konulmuştur ve uygulamada işverenleri de işçileri de doğrudan etkiler.
Arabuluculuğun ilk iki saatlik bölümünün ücreti, taraflar anlaşamazsa Hazine'den karşılanır. Anlaşma sağlanırsa ücret, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit ödenir.
Anlaşma tutanağı: icra edilebilir bir belge
Görüşmeler anlaşmayla biterse, üzerinde uzlaşılan hususları gösteren bir anlaşma belgesi düzenlenir. Tarafların ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, ilam niteliğinde belge sayılır; yani ayrıca mahkemeye gitmeye gerek kalmadan doğrudan icraya konulabilir. İşçi açısından bunun anlamı, alacağını dava sürecini beklemeden tahsil edebilmektir.
Anlaşmanın kapsamı taraflarca belirlenir. Üzerinde uzlaşılan kalemler tutanağa yazılır; uzlaşılamayan kalemler için dava yolu açık kalır. Bu nedenle tutanağa hangi alacakların dahil edildiğine dikkatle bakmak gerekir.
Anlaşamama halinde dava
Taraflar anlaşamazsa arabulucu bir son tutanak düzenler ve süreci kapatır. İşçi-işveren alacağına ilişkin davayı açacak tarafın, bu son tutanağın aslını veya arabulucunun onayladığı bir örneğini dava dilekçesine eklemesi şarttır. Belge eklenmemişse mahkeme, davacıya bir haftalık kesin süre verir; bu süre içinde tutanak sunulmazsa dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir. Yargıtay uygulamasında, gerçek bir uyuşmazlık görüşülmeksizin yalnızca tutanak elde etmek için şeklen yürütülen arabuluculuk geçerli sayılmamaktadır.
Anlaşmaya varılamayan konularda açılan davada, kural olarak arabuluculuk aşamasında ileri sürülmeyen taleplerin sonradan eklenmesi de gündeme gelebilir; ancak bu, alacağın türüne ve somut tutanağın içeriğine bağlıdır.
Görevli ve yetkili mahkeme
Arabuluculuk anlaşmayla sonuçlanmazsa açılacak dava, iş mahkemesinde görülür. Yetki bakımından kural olarak işin görüldüğü yer ya da davalı işverenin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Örneğin İzmir'de iş uyuşmazlıklarına ilişkin davalar iş mahkemelerinde görülür.
Dava aşamasında kıdem, ihbar, fazla mesai ve yıllık izin gibi kalemler birlikte talep edilebilir. Bu kalemlerin hesabına ilişkin ayrıntılar için kıdem tazminatının hesaplanması ve işçilik alacakları, fazla mesai ve yıllık izin başlıklı yazılar konuyu kalem kalem ele alıyor.
Mobbing ve benzeri iddialarda arabuluculuk
Mobbing nedeniyle istifa eden bir işçinin kıdem ve ihbar tazminatı ile diğer ücret alacaklarına yönelik talepleri, alacak uyuşmazlığı olduğu için arabuluculuk kapsamındadır. Buna karşılık mobbingin kişilik haklarına saldırı boyutundan doğan manevi tazminat talebinin niteliği, somut olaya ve talebin dayandırıldığı hukuki temele göre değişir. Mobbing iddiasının ispatı ve buna bağlı taleplerin türleri mobbing nasıl ispatlanır başlıklı yazıda ayrıca anlatılmıştır.
Sık sorulan sorular
Arabuluculuğa başvurmadan iş davası açabilir miyim? Kural olarak hayır. İşçi-işveren alacak ve tazminatları ile işe iade talepleri için arabuluculuk dava şartıdır; tüketilmeden açılan dava usulden reddedilir. İstisna, iş kazası ve meslek hastalığından doğan maddi-manevi tazminat davalarıdır.
Arabuluculuk en fazla ne kadar sürer? Arabulucu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde işi sonuçlandırır. Zorunlu hallerde bu süre en fazla bir hafta daha uzatılabilir.
İlk toplantıya katılmazsam ne olur? Geçerli mazeret olmadan ilk toplantıya katılmayan taraf, davada haklı çıksa dahi yargılama giderinin tamamından sorumlu tutulur ve lehine vekalet ücretine hükmedilmez.
Anlaşma tutanağıyla doğrudan icra takibi yapabilir miyim? Evet. Taraflar, avukatları ve arabulucu tarafından imzalanan anlaşma belgesi ilam niteliğinde belge sayılır ve doğrudan icraya konulabilir.
İş kazasından doğan tazminat için de arabulucuya gitmem gerekir mi? Hayır. İş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlara bağlı tespit, itiraz ve rücu davaları arabuluculuk şartının dışında tutulmuştur.
Anlaşamazsak dava açarken hangi belge gerekir? Arabulucunun düzenlediği son tutanağın aslı veya onaylı örneği dava dilekçesine eklenir. Eksikse mahkeme bir haftalık kesin süre verir; tamamlanmazsa dava usulden reddedilir.
Arabuluculuk ücretini kim öder? Taraflar anlaşamazsa ilk iki saatlik bölümün ücreti Hazine'den karşılanır. Anlaşma sağlanırsa ücret, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit ödenir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Zorunlu arabuluculuk ve iş uyuşmazlığınıza ilişkin somut durumunuz için bir avukata başvurmanızı öneririz. Güncel mevzuat ve içtihat değişebilir.
