Yabancılar İçin Türkiye'de Şirket Kuruluşu, İkamet ve Çalışma İzni
Yabancı yatırımcılar Türkiye'de 4875 sayılı Kanun güvencesiyle Türk vatandaşlarıyla eşit koşullarda şirket kurabilir; ancak şirket ortaklığı ne ikamet ne de çalışma iznini otomatik sağlar - bu iki izni ayrı ayrı almak zorunludur.
Yabancılar Türkiye'de şirket kurabilir mi?
Evet, herhangi bir ülke vatandaşı Türkiye'de şirket kurabilir. 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu bu hakkı açıkça düzenlemektedir: "yabancı yatırımcı" kavramı Türkiye'de doğrudan yatırım yapan yabancı ülke vatandaşlarını kapsar; "doğrudan yabancı yatırım" ise yeni şirket kurmayı ve hisse edinimini ifade eder (Danıştay 10. Daire, E. 2022/4945, K. 2023/9073, T. 27.12.2023). Kâğıt üzerindeki bu eşitlik gerçektir. Ama uygulamada yaşanan en kritik yanılgı şudur: şirketi kurmak, Türkiye'de yaşamak ve çalışmak için yeterli değildir.
Şirket ortaklığı, ikamet iznini de çalışma iznini de otomatik olarak sağlamaz. Her biri için ayrı başvuru, ayrı belge ve ayrı değerlendirme süreci işler.
Şirket türü seçimi ve kuruluş aşamaları
Yabancı yatırımcılar ağırlıklı olarak iki yapıdan birini tercih eder: limited şirket ya da anonim şirket. Limited şirketin avantajı, daha esnek yönetim yapısı ve görece düşük asgari sermayesidir; bu yüzden girişimciler ve KOBİ yatırımcıları tarafından yaygın olarak kullanılır. Anonim şirket ise halka açılma ve yatırım turlarında imzalanan pay sahipliği ve vesting düzenlemeleri için daha uygundur. İki yapı arasındaki sorumluluk, pay devri ve yönetim farklarını limited mi anonim şirket mi sorusunu ayrıntılı karşılaştıran yazıda bulabilirsiniz.
| Aşama | Ne yapılır | Kritik nokta |
|---|---|---|
| Vergi numarası | Yabancı ortak için vergi dairesine başvuru | Pasaport ve noter onaylı tercüme |
| Ana sözleşme | MERSİS üzerinden hazırlama | Faaliyet konularının geniş tutulması |
| Sermaye | Banka bloke hesabı veya taahhüt | Bankacılık prosedürü |
| Ticaret sicili tescili | İl ticaret müdürlüğüne başvuru | Tescil ve ilan zorunlu |
| Vergi tescili | Vergi dairesine bildirim | Defter tasdiki |
| SGK işyeri açılışı | Çalışan istihdamında zorunlu | İşyeri sicil numarası |
| Kurumsal banka hesabı | Tescilden sonra banka | Yabancı ortağa özgü ek belgeler |
Faaliyet konusunun ana sözleşmede dar tutulması, sonradan yapılacak her genişletme için ek tescil gerektirir. Bu, uygulamada en sık görülen prosedürel engellerden biridir. Ana sözleşmenin ve eşlik eden ortaklık metinlerinin hangi başlıklar açısından denetlenmesi gerektiği şirketler için sözleşme inceleme rehberinde ayrıca ele alınmaktadır.
Yabancı ortağın müdür olması: çalışma izni zorunluluğu
Bir yabancının limited şirkete ortak olması ile o şirketin müdürü olması hukuken farklı sonuçlar doğurur. Ortaklık, tek başına çalışma izni gerektirmez; ama müdürlük görevini fiilen yürütmek, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'nun 10/5. maddesi uyarınca çalışma iznini zorunlu kılar. Ankara 14. Asliye Ticaret Mahkemesi bu konuyu net biçimde ortaya koymuştur: yabancı uyruklu limited şirket ortağının müdürlük yapabilmesi için çalışma izni alması şarttır (E. 2023/476, K. 2024/439, T. 06.06.2024).
Pratikte yabancı ortakların çoğu bu ayrımı gözden kaçırır. Şirketi kurar, müdür sıfatıyla işlem yapar; fakat çalışma izni almadan geçen bu dönem hem kendisi hem de şirket açısından ciddi risk taşır.
Bir ayrıntı daha: Antalya 4. Asliye Ticaret Mahkemesi'nin 2024 tarihli kararı ilginç bir örüntüyü yansıtıyor. Yalnızca ikamet izni alabilmek amacıyla bir şirkete ortak edilen, ancak şirketle gerçek ticari bağlantısı olmayan yabancının bu durumunun ortaklıktan çıkma için "haklı sebep" oluşturduğuna hükmedilmiş (E. 2023/693, K. 2024/478, T. 09.07.2024). Başka bir deyişle, ikamet izni gerekçesiyle yalnızca kâğıt üzerinde ortak kalmak, hukuki korumadan yoksun bir konuma düşürebilir.
Çalışma izni: temel kurallar ve istisnalar
Temel kural nettir: yabancıların izinsiz çalışması yasaktır. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi bu yasağı sosyal güvenlik boyutuyla da ele almıştır; çalışma izni olmaksızın yabancı çalıştırma, işverenin SGK bildirimi yapıp yapmadığından bağımsız olarak ihlal sayılır (E. 2020/5149, K. 2021/7102, T. 27.05.2021).
Başvuru yeri konusunda sık sorulan soru şudur: başvuru yurt dışından mı yapılmalı, yurt içinden mi? Asıl yol, yabancının bulunduğu ülkedeki Türkiye Cumhuriyeti konsolosluğuna başvurmaktır. Ancak Danıştay, geçerli ikamet izni bulunan yabancıların veya onların işverenlerinin Türkiye'den de başvuru yapabileceğini teyit etmiştir (Danıştay 10. Daire, E. 2021/4351, K. 2023/8211, T. 13.12.2023).
Bakanlık, çalışma izni taleplerini değerlendirirken takdir yetkisini şu kriterlere göre kullanır: iş piyasasındaki durum, ekonomik konjonktür, yabancının eğitim düzeyi ve çalışacağı yerin ekonomiye katkısı (Danıştay 10. Daire, E. 2019/10332, K. 2022/3164, T. 08.06.2022). Bu kriterlerin öngörülemeyen bir sonuç doğurabileceği doğrudur; ama Danıştay bir sınır da çizmiştir: şirketin zarar etmesi ya da vergi matrahı oluşturamaması, çalışma izni talebinin reddedilmesi için tek başına yeterli hukuki dayanak sayılmaz (Danıştay 10. Daire, E. 2017/1899, K. 2021/5435, T. 10.11.2021). Yeni kurulan şirketler için bu, nefes aldırıcı bir içtihattır.
İkamet izni ve çalışma izniyle ilişkisi
6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 27. maddesi, geçerli bir çalışma izninin ikamet izni yerine geçtiğini açıkça düzenler. Bu, çalışma izni alan yabancıların ayrıca ikamet tezkeresi almak zorunda olmadığı anlamına gelir (Danıştay 10. Daire, E. 2017/144, K. 2021/4588, T. 06.10.2021).
Ne var ki zamanlama konusunda dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı var. Çalışma izni alan yabancının, izin belgesini aldığı tarihten itibaren 90 gün içinde vize talebinde bulunması; ülkeye girişten itibaren ise 30 gün içinde ikamet tezkeresi için başvurması gerekir (Uyuşmazlık Mahkemesi, Hukuk Bölümü, E. 2008/155, K. 2008/303, T. 17.11.2008). Bu süreleri kaçırmak, hukuki statünün kesintiye uğramasına yol açar.
İdarenin ikamet iznini verme ya da uzatma konusundaki takdir yetkisi, kamu düzeni ve güvenliği gerekçesiyle geniş yorumlanmaktadır. Danıştay, yabancı hakkında mahkûmiyet kararı bulunmasa bile güvenlik gerekçesiyle ikamet izninin reddedilebileceğini kabul etmiştir (Danıştay 10. Daire, E. 2020/6944, K. 2022/2760, T. 25.05.2022). Ret kararlarına karşı idari yargıda iptal davası yolu açıktır; bu davalar işlemi tesis eden idarenin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde görülür. Örneğin İzmir'de ikamet veya çalışma izni ret işlemlerine karşı açılan davalar İzmir İdare Mahkemelerinde görülür. Bu davaların seyri ise somut verilere dayanılmasını gerektirir.
Türk soylu yabancılar için özel düzenleme
2527 sayılı Kanun, Türk soylu yabancılara önemli bir ayrıcalık tanır. Bu kanun, Türk vatandaşlarına hasredilen mesleklerin (avukatlık gibi) Türk soylu yabancılar tarafından da icra edilmesine olanak verir ve "Türk vatandaşı olma" koşulundan muafiyet sağlar (Danıştay 10. Daire, E. 2009/13017, K. 2010/2113, T. 24.03.2010). Muafiyetin geçerli sayılması için ikamet tezkeresine "çalışma izninden muaftır" şerhinin işlenmesi şarttır (Yargıtay 7. Ceza Dairesi, E. 2011/7509, K. 2012/1056, T. 02.02.2012).
İzinsiz çalışmanın sonuçları
Çalışma izni olmaksızın yabancı çalıştıran işverene ve çalışan yabancıya 6735 sayılı Kanun'un 23. maddesi uyarınca idari para cezası uygulanır (Uyuşmazlık Mahkemesi, Hukuk Bölümü, E. 2018/184, K. 2018/157, T. 26.03.2018). Ama asıl ağır sonuç, sözleşmenin hukuki akıbetini etkiler: yabancıların çalışmasının yasaklandığı işlerde yapılan sözleşmeler kamu düzenine aykırı kabul edilir ve kesin hükümsüz sayılır. Bu durumda yabancı, "işçi" sıfatından doğan sigortalılık gibi haklardan da yararlanamaz (Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2013/14038, K. 2014/327, T. 16.01.2014).
Başka bir deyişle: izinsiz çalışma yalnızca ceza riskidir değil, aynı zamanda çalıştığınız süreyi hukuki korumadan yoksun bırakır.
Sık sorulan sorular
Şirket ortağı olmak ikamet izni sağlar mı? Tek başına hayır. Ortaklık, ikamet iznine otomatik hak kazandırmaz; ayrı başvuru ve değerlendirme gerekir.
Yabancı ortak şirketin müdürü olabilmek için çalışma izni almalı mı? Evet. 6735 sayılı Kanun'un 10/5. maddesi bu zorunluluğu düzenler. Yalnızca ortaklık statüsü, müdürlük faaliyetini çalışma izni olmadan yapma hakkı vermez.
Çalışma izni başvurusu Türkiye'den yapılabilir mi? Asıl yol konsolosluklar üzerinden olmakla birlikte, geçerli ikamet izni bulunan yabancılar veya onların işverenleri yurt içinden de başvurabilir.
Şirket zarar ederse çalışma izni reddedilir mi? Danıştay'a göre, şirketin zarar etmesi ya da vergi matrahı oluşturamaması tek başına ret gerekçesi olamaz. Bakanlık'ın değerlendirmesi daha geniş kriterlere dayanmak zorundadır.
Çalışma izni alınca ikamet tezkeresi de alınması gerekiyor mu? Geçerli çalışma izni ikamet izni yerine geçer. Ancak belgenin alınmasından sonra 90 gün içinde vize, ülkeye girişten itibaren 30 gün içinde ikamet tezkeresi başvurusu yapılmalıdır.
Türk soylu yabancılar çalışma izninden muaf mı? 2527 sayılı Kanun bazı meslekler için muafiyet tanır. Muafiyetin geçerli olması için ikamet tezkeresine "çalışma izninden muaftır" şerhinin işlenmesi şarttır.
İzinsiz çalışmanın yaptırımı ne? İdari para cezasının yanı sıra, izinsiz çalışma dönemine ilişkin iş sözleşmesi kesin hükümsüz sayılır; bu durum sigortalılık gibi işçilik haklarını da ortadan kaldırır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Yabancı yatırım, şirket kuruluşu, çalışma veya ikamet iznine ilişkin somut durumunuz için bir avukata başvurmanızı öneririz. Atıf yapılan kararlar konunun yargıdaki ele alınışını örneklemek içindir; güncel mevzuat ve içtihat değişebilir.
